Hố va chạm mới được phát hiện trên Mặt Trăng có thành dốc đứng, rộng khoảng 222m và sâu tới 43m. Đây hiện là hố va chạm mới hình thành lớn nhất được biết đến trong Hệ Mặt Trời, mở ra cơ hội đặc biệt để giới khoa học nghiên cứu cách các vụ va chạm vũ trụ làm biến đổi bề mặt Mặt Trăng. Đáng chú ý, sự kiện này ban đầu hoàn toàn không được phát hiện vào thời điểm xảy ra.
Các nhà nghiên cứu ước tính một sự kiện có quy mô tương tự chỉ xảy ra khoảng một lần trong 132 năm. Vì thế, phát hiện này được xem như một “kho báu” khoa học đúng lúc NASA đang chuẩn bị cho kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng và xây dựng các cơ sở hoạt động lâu dài tại đây.
“Đây là một quan sát có xác suất xảy ra rất thấp, về mặt thống kê gần như chỉ xuất hiện một lần trong đời”, nhóm nghiên cứu viết trong một trong hai công trình được công bố hôm 16/9 trên tạp chí Science Advances.
Hố va chạm khổng lồ từng lọt qua mọi hệ thống theo dõi
Hố va chạm mới được phát hiện ở mặt gần của Mặt Trăng, tức phía luôn hướng về Trái Đất. Tàu thăm dò quỹ đạo Mặt Trăng (LRO) của NASA đã ghi nhận nó vào tháng 5/2024, không lâu sau khi một mảnh vỡ từ tiểu hành tinh hoặc sao chổi lao xuống bề mặt Mặt Trăng.
Điều đáng ngạc nhiên là cú va chạm mạnh này đã không được các kính thiên văn trên Trái Đất và trong không gian phát hiện theo thời gian thực. Một sự kiện đủ sức tạo ra miệng hố rộng hơn 200m đã xảy ra mà các hệ thống quan sát hiện tại không kịp nhận biết.
Nguyên nhân một phần nằm ở khối lượng dữ liệu khổng lồ mà LRO thu thập. Những hình ảnh góc rộng do tàu chụp được đã nằm trong kho dữ liệu trong một thời gian dài và chỉ được các nhà khoa học nhận ra vào tháng 8/2025.
Sau đó, LRO tiếp tục thu thập những hình ảnh có độ phân giải cao hơn vào mùa thu năm ngoái. Việc xác nhận chính thức phát hiện được hoàn tất vào đầu năm nay.
Hố va chạm được đặt tên theo Thomas McGetchin, cố giám đốc quá cố của Viện Nghiên cứu Mặt Trăng và Hành tinh (Lunar and Planetary Institute) tại Houston.
Với kích thước khoảng 222m, nó lớn gấp ba lần kỷ lục trước đó về một hố va chạm mới hình thành được LRO phát hiện cách đây khoảng một thập niên.
Một cú đánh làm xáo trộn bề mặt Mặt Trăng trên diện rộng
Mặt Trăng đã hứng chịu vô số vụ va chạm trong suốt hàng tỷ năm lịch sử. Bề mặt của thiên thể này đầy những dấu tích do các tiểu hành tinh, sao chổi và các mảnh vụn vũ trụ để lại.
Một số hố va chạm cổ đại trên Mặt Trăng có kích thước khổng lồ, trong đó có những cấu trúc trải dài khoảng 2.400km. Tuy nhiên, những hố lớn như vậy được hình thành từ rất lâu, trong khi phát hiện mới đặc biệt ở chỗ nó vừa xuất hiện theo thang thời gian địa chất.
Vụ va chạm tạo nên hố McGetchin không chỉ khoét một chiếc hố sâu trên bề mặt. Nó còn làm xáo trộn vật chất trên một khu vực rộng hơn 106km.
Mark Robinson, nhà khoa học trưởng phụ trách hệ thống camera trên LRO và hiện làm việc tại Intuitive Machines, cho biết vật chất gồm bụi và đất đá Mặt Trăng đã bị hất văng ra ngoài với góc lớn hơn dự kiến. Robinson là tác giả chính của một trong hai nghiên cứu mới.
Điều này cung cấp thêm dữ liệu quan trọng về cách vật chất trên Mặt Trăng phản ứng trước những cú va chạm tốc độ cao, đồng thời giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách những sự kiện như vậy liên tục tái định hình lớp đất bề mặt.
Một nghiên cứu riêng biệt còn phát hiện một vùng lạnh có đường kính khoảng 6,4km xung quanh hố va chạm mới. Đặc điểm này phù hợp với hiện tượng lớp đất bề mặt của Mặt Trăng bị xáo trộn và nới lỏng sau cú va chạm.
David Paige, đồng tác giả nghiên cứu tại Đại học California, Los Angeles (UCLA), ví quá trình này với hoạt động làm vườn trên Trái Đất.
“Chúng tôi hiện nghĩ rằng các vụ va chạm giống như một cách ‘làm vườn’ lớp đất vụn trên Mặt Trăng, chúng đảo trộn trầm tích và đưa những vật chất thường nằm bên dưới lên trên”, Paige cho biết.
Khái niệm này đặc biệt quan trọng bởi lớp vật chất phủ trên bề mặt Mặt Trăng, thường được gọi là regolith, không phải một lớp đất cố định. Nó liên tục bị đảo trộn bởi các vụ va chạm từ không gian.
Dữ liệu mà LRO thu thập kể từ khi được phóng vào năm 2009 cho thấy quá trình này diễn ra nhanh hơn những gì giới khoa học từng nghĩ. Theo Robinson, vật chất bị các vụ va chạm hất văng có thể làm đảo lộn lớp đất Mặt Trăng dày khoảng 2,5cm chỉ trong khoảng 80.000 năm.
Phát hiện này cũng bác bỏ một quan niệm phổ biến rằng dấu chân của các phi hành gia Apollo trên Mặt Trăng có thể tồn tại gần như vĩnh viễn.
Robinson cho biết những dấu chân bụi nổi tiếng của các phi hành gia Apollo “chắc chắn sẽ biến mất” trong khoảng thời gian nói trên, khi bề mặt Mặt Trăng liên tục bị các vụ va chạm nhỏ làm xáo trộn.
Ý nghĩa đặc biệt khi NASA chuẩn bị xây căn cứ trên Mặt Trăng
Giá trị của phát hiện không chỉ nằm ở việc bổ sung một hố va chạm mới vào bản đồ Mặt Trăng. Nó còn có ý nghĩa trực tiếp đối với kế hoạch đưa con người trở lại thiên thể này.
NASA đang hướng tới việc xây dựng các cơ sở hoạt động trên Mặt Trăng trong tương lai. Khi con người và thiết bị được đặt trên bề mặt Mặt Trăng, những vụ va chạm tương tự có thể trở thành một yếu tố rủi ro cần được tính toán.
Theo Robinson, bước tiếp theo của nhóm nghiên cứu là xác định nguy cơ các mảnh vật chất bị hất văng từ những hố va chạm mới có thể bay tới khu vực đặt căn cứ Mặt Trăng trong tương lai hay không.
“Thông tin đó sẽ giúp các kỹ sư gia cố các công trình để không phải lo lắng về hư hại, hoặc ít nhất là giảm bớt mức độ lo ngại”, ông nói.
Hố McGetchin vì thế không chỉ là một dấu sẹo mới trên bề mặt Mặt Trăng. Nó còn trở thành một “thí nghiệm tự nhiên” hiếm có, giúp các nhà khoa học quan sát trực tiếp hậu quả của một vụ va chạm lớn trong thời gian gần đây.
(Theo NY Post, Space)