Khi Mỹ và Israel phát động Chiến dịch Epic Fury nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2, lời xác nhận đầu tiên không đến từ các chính phủ mà từ các vệ tinh thương mại.
Hình ảnh từ hai công ty Mỹ Planet Labs và Vantor đã ghi lại cảnh khói bốc lên trên bầu trời miền trung Tehran và các tàu bốc cháy tại thành phố ven biển Konarak. Đây là bằng chứng về các cuộc không kích vào căn cứ hải quân, sân bay và bãi thử tên lửa được truyền thông toàn cầu xác nhận chỉ trong vài giờ.
Tuy nhiên, công nghệ không gian không chỉ quan sát cuộc xung đột mà còn trở thành mục tiêu. Các quan chức Mỹ cho biết những đợt tấn công đầu tiên đã đánh trúng “tương đương Bộ Tư lệnh Không gian của Iran”, làm suy yếu khả năng điều phối qua vệ tinh của Tehran.
Iran cũng sử dụng rộng rãi các biện pháp giả mạo để tạo ra tín hiệu định vị toàn cầu (GPS) giả nhằm đánh lừa các thiết bị thu về vị trí thực của chúng.
Đồng thời, Bộ Tư lệnh Không gian và Bộ Tư lệnh Không gian Mạng Mỹ đã phát động các chiến dịch nhằm gây nhiễu, xâm nhập và phá hoại hệ thống phần mềm của Iran, được gọi là các cuộc tấn công phi động năng trong thuật ngữ chiến tranh hiện đại.
Các hoạt động này là một dạng “phá hoại thầm lặng”, làm tê liệt hệ thống liên lạc hoặc làm sai lệch tín hiệu GPS mà không cần phá hủy bất cứ thứ gì bằng các cuộc tấn công động năng thông thường.
Sự kết hợp giữa các chiến thuật chiến trường tiên tiến, quá trình thương mại hóa nhanh chóng công nghệ không gian và sự xói mòn của trật tự dựa trên luật lệ cũ đang khiến luật pháp quốc tế bị bỏ lại phía sau.
Ranh giới trách nhiệm mờ nhạt
Các chiến thuật phi động năng đã nhanh chóng lan sang đời sống dân sự. Hình ảnh vệ tinh thương mại trở thành một phần của cuộc xung đột. Sau khi hình ảnh của Planet Labs tiết lộ các cuộc tấn công trả đũa của Iran nhằm vào các cơ sở của Mỹ và liên kết với Mỹ ở Vịnh Ba Tư, công ty này đã trì hoãn việc công bố hình ảnh mới để tránh giúp lực lượng Iran đánh giá thiệt hại theo thời gian thực.
Vào ngày 10/3, Planet Labs thông báo giữ lại hình ảnh vệ tinh tại các khu vực chỉ định ở Trung Đông theo yêu cầu của chính phủ Mỹ.
Chiến tranh hiện đại phụ thuộc nhiều vào các hệ thống không gian lưỡng dụng thương mại này. Cùng một vệ tinh vừa tính thời gian cho các giao dịch tài chính, hỗ trợ bệnh viện và quản lý logistics toàn cầu, lại vừa dẫn đường cho các hoạt động quân sự.
Điều này làm mờ ranh giới pháp lý truyền thống giữa các mục tiêu và hoạt động dân sự – quân sự. Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế đã nhiều lần cảnh báo rằng việc can thiệp vào vệ tinh có thể gây hại cho dân thường do làm gián đoạn lưới điện, hệ thống định vị, dịch vụ khẩn cấp và hoạt động nhân đạo.
Không gian vũ trụ không phải là một khoảng trống pháp lý. Hiệp ước Không gian Vũ trụ của Liên Hợp Quốc, Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật nhân đạo quốc tế đều áp dụng cho chiến tranh trên quỹ đạo. Tuy nhiên, cuộc chiến tại Iran cho thấy thực tế đang tiến xa hơn các khuôn khổ pháp lý này.
Khó có một hiệp ước hoàn chỉnh
Các vệ tinh lưỡng dụng cung cấp cả băng thông rộng dân sự và liên lạc quân sự cũng làm phức tạp các quyết định về việc xác định đâu là một mục tiêu hợp pháp.
Các chuyên gia pháp lý cho rằng các vệ tinh cung cấp dịch vụ dân sự thiết yếu phải được mặc định là mục tiêu phi quân sự trừ khi mục đích sử dụng quân sự trực tiếp được chứng minh. Nhưng nguyên tắc này đang bị thử thách hàng ngày trên bầu trời Iran.
Một thách thức khác là tính trung lập chính trị. Nếu một công ty tư nhân có trụ sở tại một quốc gia trung lập cung cấp dữ liệu hỗ trợ hoạt động quân sự ở nơi khác, quốc gia trung lập đó có thể phải đối mặt với những câu hỏi nghiêm trọng và áp lực ngoại giao từ các chính phủ khác về việc liệu họ có phải chịu trách nhiệm hay không.
Theo The Conversation, luật pháp đã không theo kịp những thực tế thương mại này. Và vì các cuộc tấn công mạng có thể vô hiệu hóa hệ thống quân sự mà không gây ra sự phá hủy vật lý, chúng có thể không đạt đến ngưỡng “tấn công vũ trang” theo luật pháp quốc tế. Các quốc gia có thể lợi dụng vùng xám pháp lý này để giành lợi thế chiến lược.
Các chuẩn mực pháp lý mới cuối cùng có thể sẽ phát triển từ hành vi của các chính phủ và các nhà khai thác thương mại thay vì thông qua các hiệp định và hiệp ước chính thức. Trên thực tế, căng thẳng địa chính trị khiến một hiệp ước mới về các hoạt động không gian quân sự là điều rất khó xảy ra.
Điều này buộc các công ty, cơ quan quản lý và quân đội phải tự định hình ranh giới của hành vi được chấp nhận thông qua các phản ứng theo thời gian thực. Kết quả là một chiến trường nơi các vệ tinh định hình chiến lược nhanh hơn tốc độ phản ứng của các nhà lập pháp.
(Theo The Conversation)
