Đầu tháng này, gần một nghìn người đã xếp hàng bên ngoài trụ sở Tencent ở Thâm Quyến để cài đặt một phần mềm lên thiết bị của họ. Đám đông – bao gồm sinh viên, người về hưu và nhân viên văn phòng thông thường – muốn tiếp cận OpenClaw, một tác tử trí tuệ nhân tạo (AI Agent) mã nguồn mở đang gây sốt do lập trình viên người Áo Peter Steinberger phát triển.
Cơn sốt xoay quanh OpenClaw tại Trung Quốc – được gọi nôm na là “nuôi tôm hùm” – phản ánh một nỗi sợ hãi sâu sắc hơn trong giới lao động. Các công cụ vốn được tạo ra để tăng năng suất có thể sớm thay thế chính họ. Đối với nhiều người, việc thành thạo OpenClaw không xuất phát từ sự tò mò mà là để sinh tồn trong một môi trường làm việc nơi việc ứng dụng AI đang tăng tốc nhanh chóng.
“Cảm giác giống như đang chơi ‘Squid Game'”, Lambert Li, một nhân viên tại Thượng Hải và là một trong những người dùng OpenClaw đầu tiên chia sẻ với Rest of World, nhắc đến bộ phim truyền hình của Netflix nơi các thí sinh cạnh tranh trong những trò chơi loại trừ tàn khốc. “Bạn có thể bị loại bất cứ lúc nào. Làm sao có thể không lo lắng cơ chứ?”. Công ty của Li đã sa thải 30% lao động trong năm 2025, cắt giảm những nhân viên không thể thích nghi đủ nhanh với AI.
Sự phát triển của AI đã gây ra hội chứng lo âu toàn cầu về mất việc làm và điều này hiện hữu rõ rệt nhất tại Trung Quốc, nơi chính phủ đang đổ nguồn lực khổng lồ vào AI và đặt cược vào nó để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tương lai. Trung Quốc có một trong những nền tảng người dùng AI lớn nhất thế giới.
Lực đẩy khổng lồ này đã gây ra nỗi sợ hãi thường trực về sự dư thừa ở người lao động, cùng với sự kỳ thị của xã hội đối với việc thất nghiệp. Các chuyên gia tin rằng điều này có thể mang lại những hệ lụy kinh tế và xã hội lớn hơn cho quốc gia.
“Khi một lượng lớn lao động trung lưu và giới trẻ lo lắng rằng AI có thể phá vỡ sự nghiệp của họ, họ có xu hướng cắt giảm chi tiêu và tăng cường tiết kiệm dự phòng phòng trường hợp bị sa thải”, Li Chen, một nhà nghiên cứu kinh tế tại viện chính sách Anbound có trụ sở ở Bắc Kinh, nhận định. “Điều đó có thể cản trở các nỗ lực kích thích nền kinh tế của chính phủ”.
Sau vài ngày hùa theo cơn sốt OpenClaw, nhà phát triển phần mềm Li nhanh chóng nhận ra tác tử này không thực sự hữu ích với anh. Khác với các chatbot phổ biến như ChatGPT hay Gemini, OpenClaw hoạt động trực tiếp trên máy tính của người dùng và tự chủ thực hiện các tác vụ xuyên suốt các tệp và ứng dụng. Li không sử dụng OpenClaw thường xuyên vì lo ngại nó sẽ phạm sai lầm nếu được cấp quyền truy cập quá nhiều vào các tệp và hệ thống công việc.
Nhưng anh cảm thấy mình không thể bỏ qua AI hoàn toàn. Kể từ năm ngoái, người đàn ông 35 tuổi này đã nhảy từ công cụ AI này sang công cụ AI khác, thử nghiệm mọi bản cập nhật mô hình lớn và các tác tử năng suất mà anh nghe nói đến.
Trên nền tảng mạng xã hội phổ biến RedNote của Trung Quốc, hashtag #AIAnxiety (Lo âu AI) đã thu hút khoảng 2,6 triệu lượt xem. Người dùng thường xuyên chia sẻ những lo lắng cá nhân. Một bài đăng viết: “Cố gắng theo kịp AI còn kiệt sức hơn cả công việc hiện tại”. Một người khác chia sẻ: “Sếp yêu cầu tôi viết mã AI để thay thế một vài nhân viên. Khi nào thì đến lượt tôi đây?”.
Trong một cuộc khảo sát vào tháng 8/2025 đối với 38.000 người trưởng thành đang làm việc trên 34 quốc gia, gần 1/3 số người được hỏi cho biết họ “tin tưởng mạnh mẽ” AI có thể thay thế họ và họ đang tích cực tìm kiếm việc làm mới.
Theo một cuộc khảo sát của KPMG, Trung Quốc tỏ ra rất lạc quan về AI. Dữ liệu cho thấy 69% người được hỏi tại Trung Quốc nhận định lợi ích chung của AI lớn hơn rủi ro, so với mức 35% của người Mỹ. Tuy nhiên, một nghiên cứu của Đại học Bắc Kinh phân tích hơn 1 triệu tin tuyển dụng trực tuyến tại Trung Quốc trong giai đoạn 2018-2024 đã phát hiện ra nhu cầu tuyển dụng các công việc có thể được thực hiện bằng AI đã sụt giảm đáng kể. Những vai trò này bao gồm lập trình máy tính, kế toán, biên tập và bán hàng.
Việc lo lắng chẳng có ích gì. Chúng ta đã ở trong làn sóng này rồi. Hoặc là bạn cưỡi lên nó, hoặc là bạn bị cuốn phăng.
Trong một cuộc khảo sát vào tháng 5/2025 do Trường Kinh doanh Cheung Kong thực hiện, 85,5% trong số 11.814 người Trung Quốc được hỏi cho biết họ lo lắng về việc AI có thể ảnh hưởng đến việc làm của mình.
Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên Trung Quốc trong độ tuổi 16-24 cao hơn mức trung bình toàn cầu và dao động quanh mức 15%-19% vào năm 2025. Tại Mỹ, tỷ lệ thất nghiệp của cùng nhóm tuổi này là 9%-11%.
“Khi AI định hình lại thị trường việc làm, những thách thức mà Trung Quốc phải đối mặt trong việc thay đổi cấu trúc giáo dục – kết hợp với áp lực xã hội buộc các cá nhân phải tự định vị mình cho tương lai – có thể khiến sự lo âu mà thanh niên Trung Quốc đang đối mặt thậm chí còn trầm trọng hơn ở phương Tây”, Jack Linzhou Xing, một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc Fairbank thuộc Đại học Harvard, đánh giá.
Nỗi lo âu về AI cũng bị thổi bùng bởi khoảng cách ngày càng lớn giữa câu chuyện tiến bộ công nghệ của Trung Quốc và thực tế mà nhiều người lao động trải nghiệm trên thực địa. Tại đó, sự cạnh tranh đang ngày càng khốc liệt ngay cả khi đất nước này đang tiến nhanh trong tiến trình phát triển công nghệ toàn cầu, ông Xing, người nghiên cứu về xã hội học công nghệ ở Trung Quốc phân tích.
Frank Wang, một lập trình viên 28 tuổi ở Thành Đô, chia sẻ anh từng rất lo lắng về việc AI sẽ thay thế mình tại nơi làm việc cho đến năm ngoái, nhưng giờ đã nhận ra bản thân không thể chống lại xu hướng này.
“Bây giờ tôi chỉ ‘nằm yên mặc kệ đời'”, Wang nói, ám chỉ một cụm từ phổ biến trên mạng mang ý nghĩa làm việc ở mức tối thiểu. “Nếu họ sa thải tôi thì họ sa thải thôi… Tôi sẽ chờ nhận một số khoản trợ cấp phúc lợi”.
Nỗi ám ảnh AI không buông tha cả những lao động phi kỹ thuật. Đầu tháng này, Giám đốc tiếp thị sản phẩm Betty Lai được thông báo rằng các đánh giá hiệu suất công việc hàng năm của công ty sẽ bao gồm kiến thức và mức độ sử dụng AI của nhân viên. Một đồng nghiệp lập tức tổ chức hội thảo đào tạo OpenClaw tự nguyện và những người tham dự đã phải tranh giành để có được một ghế ngồi ở hàng ghế đầu.
“Áp lực phải sử dụng AI đôi khi xuất phát từ việc công ty kỳ vọng chúng tôi sẽ làm việc hiệu quả hơn với các công cụ này”, Lai nói. “Nhưng điều đó chưa hẳn lúc nào cũng đúng. Có thể mất thời gian để tìm ra cách thực sự tích hợp chúng vào công việc của bạn… Việc lo lắng chẳng có ích gì. Chúng ta đã ở trong làn sóng này rồi. Hoặc là bạn cưỡi lên nó, hoặc là bạn bị cuốn phăng”.
(Theo Rest of World)
