Năm 2025, một thông cáo báo chí từng tuyên bố các nhà khoa học đã tìm thấy những “dấu hiệu mạnh nhất từ trước đến nay”, về sự sống ngoài Trái Đất trên ngoại hành tinh K2-18b.
Trong khi đó, liên quan đến mẫu đá có tên “Cheyava Falls” được thu thập trên sao Hỏa, Giám đốc NASA Sean Duffy cho rằng đây là “lần chúng ta tiến gần nhất từ trước đến nay” tới việc phát hiện sự sống trên hành tinh Đỏ.
Những tuyên bố như vậy lập tức thu hút sự chú ý của toàn thế giới. Chúng đánh thức trí tưởng tượng về khả năng nhân loại cuối cùng cũng không còn cô độc trong vũ trụ.
Nhưng đằng sau những tiêu đề gây chấn động là một câu hỏi quan trọng hơn: phần lớn các nhà khoa học thực sự nghĩ gì về những bằng chứng này?
Điều đáng ngạc nhiên là câu trả lời thường không rõ ràng.
Khảo sát hàng trăm nhà thiên văn sinh học hé lộ một bức tranh khác
Để hiểu rõ hơn giới khoa học thực sự đánh giá những tuyên bố về sự sống ngoài Trái Đất như thế nào, một nhóm các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát hàng trăm nhà thiên văn sinh học (astrobiologist) trên toàn thế giới.
Nghiên cứu được thực hiện chỉ vài ngày sau hai thông báo lớn về khả năng phát hiện sự sống ngoài Trái Đất trong năm 2025.
Mục tiêu rất đơn giản: xác định mức độ đồng thuận và hoài nghi của các chuyên gia trước những bằng chứng đang gây chú ý trên toàn cầu.
Trường hợp đầu tiên liên quan đến ngoại hành tinh K2-18b. Vào tháng 4/2025, các nhà nghiên cứu công bố khả năng phát hiện dấu vết của dimethyl sulfide (DMS) và/hoặc dimethyl disulfide (DMDS) trong khí quyển hành tinh này.
Trên Trái Đất, những phân tử nói trên có liên quan đến hoạt động sinh học, đặc biệt là các quá trình do sinh vật tạo ra.
Thông tin nhanh chóng phủ sóng truyền thông quốc tế. Nhiều bài viết mô tả phát hiện này như một bước tiến đặc biệt quan trọng trong cuộc săn tìm sự sống ngoài hành tinh.
Trường hợp thứ hai xảy ra vào tháng 9, khi NASA công bố rằng mẫu đá Cheyava Falls trên sao Hỏa dường như lưu giữ một dấu hiệu sinh học tiềm năng, thường được gọi là “đốm da báo” (leopard spots).
Đây là những vòng khoáng chất mà trên Trái Đất thường hình thành dưới tác động của hoạt động vi sinh vật.
Một lần nữa, các tiêu đề truyền thông và phát biểu từ giới chức NASA tạo ra cảm giác rằng nhân loại có thể đang đứng trước một phát hiện lịch sử.
Nhưng các nhà thiên văn sinh học nghĩ gì?
Kết quả khảo sát cho thấy cộng đồng khoa học thận trọng hơn đáng kể so với những gì các tiêu đề truyền thông có thể khiến công chúng hình dung.
Đối với K2-18b, chỉ 6,6% số nhà thiên văn sinh học được khảo sát đồng ý rằng các nhà khoa học có khả năng đã phát hiện sự sống ngoài Trái Đất.
Gần hai phần ba không đồng tình với nhận định này, trong khi 28% giữ quan điểm trung lập.
Đối với trường hợp Cheyava Falls trên sao Hỏa, mức độ tin tưởng cao hơn nhưng vẫn chưa đủ để gọi là đồng thuận. 15,1% chuyên gia cho rằng có khả năng sự sống đã được phát hiện. Trong khi đó, 44,6% không đồng ý và 40,3% giữ thái độ trung lập.
Những con số này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa sự hào hứng của công chúng và mức độ chắc chắn của giới khoa học.
Tuy nhiên, chỉ nhìn vào tỷ lệ “đồng ý” và “không đồng ý” vẫn chưa phản ánh đầy đủ câu chuyện.
Một thay đổi đáng chú ý nằm ở nhóm phản đối mạnh. Với K2-18b, có tới 35,1% chuyên gia hoàn toàn không đồng ý rằng sự sống ngoài Trái Đất đã được phát hiện.
Nhưng trong trường hợp sao Hỏa, tỷ lệ này giảm mạnh xuống chỉ còn 11,1%.
Điều đó cho thấy sự thay đổi trong quan điểm của các chuyên gia không đơn giản là chuyển từ “không” sang “có”.
Thay vào đó, nhiều người chuyển từ thái độ phản đối mạnh sang những đánh giá thận trọng và cởi mở hơn.
Nói cách khác, giới khoa học không đột ngột tin rằng đã tìm thấy người ngoài hành tinh. Họ chỉ trở nên cởi mở hơn với khả năng đó.
Vì sao bằng chứng trên sao Hỏa khiến giới khoa học thận trọng nhưng cởi mở hơn?
Một lý do có thể nằm ở bản chất khác nhau của hai loại bằng chứng.
Trong trường hợp K2-18b, các nhà khoa học phải nghiên cứu tín hiệu hóa học trong khí quyển của một hành tinh nằm cách Trái Đất hàng trăm năm ánh sáng.
Những dấu hiệu này được quan sát từ khoảng cách liên sao và việc diễn giải chúng cực kỳ phức tạp.
Ngược lại, Cheyava Falls là một mẫu đá thực tế trên sao Hỏa, có thể được nghiên cứu trực tiếp với độ chi tiết cao hơn nhiều.
Điều này khiến các nhà khoa học có thêm cơ sở để đánh giá nguồn gốc của những đặc điểm bất thường được phát hiện trong đá.
Tuy nhiên, ngay cả vậy, các nhà thiên văn sinh học từ lâu đã biết rằng những đặc điểm trông giống dấu hiệu của sự sống đôi khi vẫn có thể hình thành thông qua các quá trình hoàn toàn phi sinh học.
Đây chính là một trong những thách thức lớn nhất của ngành thiên văn sinh học.
Vấn đề không chỉ là tìm ra cách sự sống có thể tạo ra một tín hiệu nào đó, mà còn phải xác định tất cả những cách khác mà tự nhiên có thể tạo ra tín hiệu tương tự mà không cần sự sống.
Đó là lý do một dấu hiệu “có vẻ sinh học” chưa đồng nghĩa với việc đã tìm thấy sinh vật ngoài Trái Đất.
Ý nghĩa của nghiên cứu này vượt xa câu chuyện về sự sống ngoài Trái Đất.
Trong nhiều lĩnh vực như biến đổi khí hậu, đại dịch, trí tuệ nhân tạo hay nghiên cứu y học, công chúng thường xuyên được nghe những tuyên bố về “đồng thuận khoa học”.
Trong một số trường hợp, sự đồng thuận mạnh thực sự tồn tại. Nhưng ở những lĩnh vực bằng chứng còn mới hoặc mức độ bất định vẫn rất lớn, việc xác định chính xác cộng đồng khoa học đang nghĩ gì không hề đơn giản.
Thay vào đó, các cuộc tranh luận thường dựa vào một vài chuyên gia nổi bật, những tiếng nói mạnh mẽ hoặc các giả định về quan điểm chung của giới nghiên cứu.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý với những tuyên bố gây chấn động như “đã tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất”. Một phát hiện như vậy có thể thay đổi cách nhân loại nhìn nhận vị trí của mình trong vũ trụ.
Vì thế, khoảng cách giữa một tín hiệu đáng chú ý và một bằng chứng đủ mạnh để xác nhận sự sống cần được giải thích rõ ràng.
Còn với câu hỏi liệu nhân loại đã tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất hay chưa, câu trả lời hiện tại vẫn chưa phải là “có”.
Những tín hiệu từ K2-18b và Cheyava Falls trên sao Hỏa chắc chắn rất đáng quan tâm. Chúng có thể mở ra những hướng nghiên cứu quan trọng và thúc đẩy cuộc săn tìm sự sống ngoài Trái Đất.
Nhưng theo khảo sát hàng trăm chuyên gia, phần lớn các nhà thiên văn sinh học vẫn chưa bị thuyết phục rằng chúng ta đã thực sự tìm thấy sự sống ngoài hành tinh.
(Theo SciTechDaily, Space)